Doadse stilte


deur Engel Reinhoudt

Het was een zondagochend uut een boekje, een septemberochend. De zunne ao nog mae net de leste ochendnevels op eruumd of me parkeerd’n d’n auto op een dammetje in de Poel. Mie onze nog bienae nieuwe routekaarte ’Sporen in De Zak’ begonne me an een wandelienge. Eêst een stikje weg en toen glieke een weie deur. De stilte overviel ons. Me stoenge stille om te luusteren. J’oarden vanaolles, mae niks wat a je nie oare wil. Alleêne veugels, een klein bitje wind, geritsel, krekels en in de varte het geloei van een koeie. Via padjes langs en deur weien kwaeme me op de weg naè ’s Grabbekerke. Eênmal anbeland in ’t durp was ok daè gin mens te bekennen. Je zie van aolles waè a je aars n voorbie riedt en het feit da je ruum een alfjaer laeter nog aollerlei diengen weet te herinneren, bewiest dat je geheugenopslag goed overeên komt mie het wandeltempo. Van wandeliengen die a me vuventwintig jaer vrom edaen è, weet ik m’n eigen meêr te herinneren dan van autoritjes van de leste jaeren. Voe a me in Sieskerke (Sinoutskerke) were ao me eên man ezie die a in z’n ofje scharreld’n. Vadder was daè gin ander leven dan de stilte. Het kerk’of ligt ’r eênigszins verôôgd in de rienk. Oait eit ’r een kerke estae. Voorzichtig deeê me ’t ekken open en liepe me de stilte van de stilte in. Me laze de naemen op jonge en op ouwe grafsteênen, rekenden uut oe oud a mensen eworre were en kwaeme aldoende onder de indruk van de vergankelijkheid, van moeders en dochters, vaoders en zeunen, korte teksten, een psalm, eêuwen der eêuwen, rust in vrede. Ja, dat was het: ier rust je in vrede.

Even bute het durp moste me een dreve in en kwaeme terecht in een weie daè a nie mî uut te kommen was. In prikkeldraed en een diepe dulve ao me weinig zin, dus zochte me oanze weg deur lank gos en riet wee vrom naè de weg die a oans in Nisse brocht. Welbekend, mae te voet op een ondagochend toch glad anders. Ofjes, vensterbanken, kunstwerkjes, bijzondere planten of moderne tuuntjes mie gries griend en tegels. Onderoudsvrie bin die, zegge ze. Ze wete nog nie a mie verlôôp van tied de stekels gewoon deur de steênen komme. Verlôôp van tied.... Even laeter passeerden me ok in Nisse de begraefplekke. Ok ier een oase van rust mie de graeven van lank en kort eleeë overleeë mensen. Soms mie bekende naemen liek as Van der Poest Clement, de oud–burgemeêster, Sacco van der Made, acteur, Jan Bruijns en Elly Kloos, de oprichters van boekhandel de Koperen Tuin. Ok onbekende, bekende naemen: De Witte van 103 jaer en Suus Bos dia a mae eên jaer wier. De zerken bin de stille getugen van vreugde en verdriet en van de levensverhalen daè a me as passanten alleêne het begun en het einde van wete. Soms wat meêr: een duufje, een G–sleutel, riengen.
Saemen bin ze de schatbewaerders van onze geschiedenis en vertelle ze in stilte het verhaal van vreugde en verdriet. Doadse stilte? Neê, diepe stilte, ontroerende stilte. Mie nog een eindje te lôpen kwaeme me wee bie d’n auto. Het was een zeldzaem moaie wandelienge die a ons nie alleêne dichtbie de natuur brocht, mae ok dicht bie ons eigen. In de gemeênte Bossele is t’r noe een ôôp commotie over het rumen van de begraefplekken. Griend wor asfalt, zerken daè a nie voe betaeld is, motte wig. Gin mens die a dat wil en noadzaek is t’r nie echt. Protesten om het nie te doen en smeekbedes om het te laeten è nie eholpe. In de leste gemeênteraedsvergaderienge die a t’r over gieng were d’r mae drieë van de negentiene die a naè de mensen woue luustere. De rest ieuw d’r mond. Ze zwege as het graf. Zerken bin ’t het daè a voe betaeld wordt. Macht is erg, mae onmacht.....

Reacties: Werrilaan 21, 4453 CA 's-Heerenhoek. E-mail   Het stukje is na te lezen op www.zeeuwsezanger.nl





Heinkenszand
Nisse















Wie bezichtigt er wel eens een begraafplaats? Meestal alleen om het graf van een dierbare te bezoeken en te verzorgen. En ja, in het buitenland willen we nog wel eens een dodenakker betreden. De begraafplaats Père Lachaise in Parijs bijvoorbeeld. Maar in de eigen omgeving een begraafplaats bekijken vanwege het historische, landschappelijke, ecologische en symbolische karakter – dat doen we zelden. Eigenlijk jammer, want onze begraafplaatsen zijn wel degelijk in brede zin interessant en waardevol. De gedenkstenen en andere grafmonumenten zijn te beschouwen als een stenen archief. Bomen, planten en dieren vormen een groen archief. Op een dodenakker zijn door diverse en typerende uitingsvormen de ontwikkelingen in een samenleving zichtbaar. Het gaat om funeraire cultuur. Daar moeten we zorgvuldig mee omgaan. Als dat niet of onvoldoende gebeurt, komen mensen terecht in verzet. Zie de gebeurtenissen rond de nieuwe beheerverordening voor de begraafplaatsen van de gemeente Borsele. Menigeen heeft van de door een meerderheid van de raad goedgekeurde aanpak, waaronder het onnodig ruimen van stenen en het verharden van paden, een nare smaak overgehouden.

deskundig advies

De BZZB heeft in het recente verleden tevergeefs geprobeerd de gemeenteraad op andere gedachten te brengen. Om onze visie kracht bij te zetten, schakelden we in 2010, samen met de dorpsraad Oudelande, een deskundige in. Leon Bok van het Bureau Funeraire Adviezen bezocht verschillende begraafplaatsen in de gemeente Borsele. Zijn bevindingen waren niet positief. Na het bezoek aan zeven begraafplaatsen constateerde Bok in juli 2010:

Volgens Bok is voor een groendeskundige of historicus goed zichtbaar dat de begraafplaatsen worden gekenmerkt door een rommelige aanpak. Er is geen gevoel voor funeraire cultuur, wat onder meer blijkt uit het vernieuwen van de lijkenhuisjes, het asfalteren van de paden en het ingrijpen in de historische structuur. Als voorbeelden noemt Bok het planten van bomen op plaatsen waar ze niet horen, of het aanplanten van soorten die van oudsher niet op de begraafplaatsen horen. ’Al met al gaat daarmee de ‘leesbaarheid’ van de begraafplaats en daarmee de geschiedenis van het dorp waarin de begraafplaats ligt, verloren.

waardevolle objecten

Eind vorige eeuw is per gemeente een overzicht gemaakt van waardevolle objecten uit de periode 1850–1940. Voor Borsele resulteerde dat in het volgende lijstje:

Veel gemeenten zijn met het overzicht aan de slag gegaan, onder meer door erkenning van de objecten als monumenten, In Borsele echter, is er niets mee gedaan. Bok: ‘De waarden zijn ook niet op andere wijze in kaart gebracht, noch is er een poging gedaan te kijken naar een wijze van bescherming. Daarmee is op veel begraafplaatsen onrecht gedaan aan de oudere grafcultuur en de personen die in de 19e eeuw van betekenis waren in de dorpen.’ De meeste begraafplaatsen dateren uit de tweede helft van de 19e eeuw, dit vanwege de begrafeniswet van 1869.
Bok geeft aan dat de gemeente in 2003 en 2007 nog besloot de hoofdpaden niet te asfalteren. Hij heeft waargenomen dat de paden er in het algemeen slecht bij liggen. Of er ligt teveel (verschillende soorten) grind, of de paden zijn uitgelopen, of er groeit uitbundig onkruid op. De gemeente hoopt dat door het asfalteren van de hoofdpaden (afgestrooid met fijn grind), het onderhoud weer op peil komt. Bok voorspelt dat de bomen langs de paden schade lijden of op den duur het asfalt opdrukken met hun wortels. Problemen ontstaan ook bij de vele overgangen naar zijpaden. ‘Hier kan bij onvoldoende onderhoud een obstakel ontstaan, zoals ook bij veel andere begraafplaatsen al het geval is.’

oorspronkelijke opzet

De funerair deskundige vindt dat het invullen van open grafvelden met hagen, nieuwe grafmonumenten, en dergelijke, niet getuigt van inzicht in de oorspronkelijke opzet van een begraafplaats. ‘Daarmee ontstaat wel begraafcapaciteit, maar het verbetert de aanblik niet. Een dergelijke aanpak is ook zichtbaar in het groen. Er lijken willekeurig bomen aangeplant te worden en zeker het onderhoud of behoud van die bomen is een zorgenkindje: veel bomen tonen sporen van beschadiging door maaiwerkzaamheden.’ De gemeente bezorgt zichzelf extra kosten, omdat bomen vroegtijdig uitvallen of omdat ze boomchirurgie nodig hebben, betoogt Bok. ‘Dan is er op sommige begraafplaatsen ook nog de wens om deze ‘net’ te maken, maar op een wijze die niet past bij de opzet. Het invullen van plantsoen met veel planten mag mooi lijken, maar wanneer er onvoldoende onderhoud is, kan dit leiden tot problemen en overwoekering. Het invullen van vrijkomende grafperken met vaste planten is feitelijk tegen de oorspronkelijk opzet. Bodembedekkers zouden wel kunnen.’ Het vaststellen van goede juridische regels is een vereiste om begraafplaatsen te kunnen exploiteren, aldus Bok. De nieuwe verordening van de gemeente is op zich goed, meent hij. ‘De uitwerking van het bijbehorende beleid en de communicatie daarover lijken echter onvoldoende. De gemeente heeft zich er niet van verzekerd dat de gebruikers (= bewoners) van de begraafplaatsen hebben begrepen wat de bedoeling is.’ Daardoor is veel weerstand en ongenoegen opgeroepen. Bok gewaagt van een bureaucratische aanpak, die de gemeente ook nog eens extra geld en tijd kost.

geen rooskleurig beeld

Samenvattend schetst Leon Bok na zijn bezoek bepaald geen rooskleurig beeld. Belangrijkste kritiek is dat de gemeente geen eenduidige, heldere lijn voor het onderhoud van de begraafplaatsen hanteert. Daardoor treden grote verschillen in het beheer van de dodenakkers op. Baarland bijvoorbeeld dreigt door gebrek aan onderhoud in rap tempo te vervallen. Nisse heeft nog de best behouden begraafplaats. In Borssele is zodanig ingegrepen, dat de begraafplaats er pas over 25 tot 30 jaar weer fatsoenlijk uitziet. Algemeen geldt dat de begraafplaatsen al veel van hun historische waarde verloren hebben, betoogt Bok. Er is nog wel wat terug te vinden van het laatste kwart 19e en begin 20ste eeuw. In Oudelande ligt een graf van 1869. De funerair deskundige beklemtoont dat de omliggende bomen de dragers van de begraafplaatsen zijn, evenals het met bomen omzoomde pad. De bomen moet je dus zeker koesteren, maar het tegendeel is het geval, zo heeft Bok op veel plekken gezien. Dan gaat het om beschadigingen (waardoor bomen afsterven), keuze van vreemde bomen, te weinig deskundig onderhoud, willekeurige plaatsing, hagen van verschillende kwaliteit en vaak te hoog, hagen die binnen de begraafplaats niet aansluiten. Bovendien zijn oude en nieuwe delen niet meer herkenbaar. Bok: ‘De historische context is weg. De leesbaarheid – het verhaal van het dorp – is of gaat geheel verloren. Of wordt bij het nieuwe beleid beperkt tot 25 jaar.’

korte karakteristiek van door Leon Bok bezochte begraafplaatsen in 2010

Baarland, openbaar:
Het hek is in goede staat en er is een hardstenen drempel aanwezig. De omringende bomenhaag is origineel, waarschijnlijk aangeplant na de Februariramp 1953. Er zijn te dicht bij de haag graven gelegd; daardoor is er wortelopdruk en ernstige beschadiging van grafafdekkingen. Bij het front staat een rij meelbessen, die niet passen op een begraafplaats. Het hoofdpad is opgerekt; bomen horen niet in het pad te staan. Bij laanbeplanting hoort tweezijdig dezelfde soort te staan, hier meidoorn. Er zijn enkele beschermde oorlogsgraven en nog een origineel lijkenhuisje. Het doel van de kale, verwaarloosde stukken is onduidelijk.

Oudelande, openbaar:
Er is een hek met tekst. Door uitbreidingen is de hoofdas verlegd, waardoor er geen zuiver evenwicht is in de vorm van de paden. De paden horen tweezijdig omgeven te zijn door dezelfde soort bomen in gras. Ook hier is, net als in Baarland meelbes aangeplant. Het hoofdpad in grind is origineel, de waterput volgens zeggen ook. Onduidelijk is wel waardoor/waarom die put droog staat. Er staat een monumentale boom die beter beschermd moet worden. Het lijkenhuisje is in goede staat. Er zijn enkele oorlogsgraven en verschillende grafmonumenten.

Ellewoutsdijk, openbaar:
Hier staat een gaaf hek, met inbegrip van hardstenen sluitstuk. De haag bosplantsoen met afgezaagde populieren rondom is niet passend (meer). De hagen zijn nogal divers en vaak te hoog. De bomen langs de laan staan in gras, zoals het hoort. Ze verdienen een betere bescherming tegen maaiwerk. Er zijn mooie soorten bij, waaronder een kleinbladige linde. Het opvallend lange hoofdpad in grind ligt er perfect bij. Aan het eind van het pas staat het lijkenhuisje. Er is een oorlogsmonument.

Borssele, openbaar:
Het hek is niet zo oud, maar wel passend (inmiddels vervangen door een modern vormgegeven, breder hek). Het grindpad met kastanjes vormde het hart van de begraafplaats. De plaats en uitvoering van het nieuwe lijkenhuisje zijn niet passend. Er zijn diverse nieuwe toevoegingen die het rommelig maken. Monumentale bomen zijn geïsoleerd komen te staan. De indeling oud en nieuw is verwarrend. Het oude, sobere deel met paaltjes en naam en/of nummerbordjes is origineel en kenmerkend. Er is een aantal oude grafmonumenten.

Driewegen, openbaar:
De entree van de begraafplaats ligt naast de kerk, in grind. Er staat een gaaf hek met stenen sluitstuk. Het hoofdpad in grind ligt bol en wijkt aan de rechterzijde. Er zijn veel zijpaden, volgens een planmatige opzet. De omringende haag moet van dezelfde soort zijn en mag niet onderbroken worden (nu hier en daar wel). Het lijkenhuisje is verdwenen onder klimop en die moet worden verwijderd. Opvallend is dat nieuwe graven te dicht bij bomen worden gesitueerd.

Ovezande, protestants:
De entree met hoofdpad is typerend voor een bepaalde periode in de funeraire historie. Het voldoet zoals het is. Er is een eenvoudig hek. De graven liggen in gras; ze mogen niet te dicht op elkaar worden gesitueerd, in verband met maaien. De bomen moeten beschermd worden tegen maaiwerk.

Nisse, openbaar:
Het gave hek moet het zonder sluitstenen stellen. Het hoofdpad is uitgevoerd in grind. Er zijn diverse historische graven, maar ook moderne. Opvallend is een monumentale beuk. Rondom groeit een haagbeuk. Het urnendeel heeft een typische opstelling ten opzichte van de rest van de indeling. Het lijkenhuisje behoeft op tijd onderhoud.

jongste ontwikkelingen:

Ondertussen zijn in 2012 ook alle overige begraafplaatsen in Borsele met Leon Bok bezocht. In de toekomst hopen we daar ook een karakteristieke beschrijving van op te nemen. De gemeente Borsele heeft haar begraafbeleid enigszins bijgesteld en opnieuw vastgesteld. De vernieuwing van de openbare begraafplaatsen wordt doorgezet. De hoofdpaden worden verhard met open asfalt en afgestrooid met fijn grind. De grafstenen van vóór 1970 en van kindergraven mogen gehandhaafd. Voor gedenkstenen en grafbedekking van na 1970 moet voor 40 jaar grafrechten betaald, zij blijven totdat plaatsgebrek tot ruiming dwingt. Van de graven, waarvoor geen 40–jarige grafrechten zijn of worden betaald, verwijdert de gemeente de stenen zonder pardon.
Het behoud van de stenen tot 1970 bleek een uiterst gebaar als reactie op de ontstane commotie en een welwillende houding naar de 7 werkgroepen, die de zorg voor de stenen van voor 1970 op zich namen, te weten: Heinkenszand–Kerklaan, Baarland, Oudelande, Nisse, ‘s–Heer Abtskerke, Nieuwdorp, Ellewoutsdijk. Deze werkgroepen ontwikkelen zich en worden deskundig bijgestaan door SLZ.
De BZZB stelt dat ondanks verlies van cultureel en immaterieel erfgoed er in de afgelopen periode meer besef is gekomen voor funerair erfgoed en de betekenis ervan. Ook de inventarisatie van de waardevolle bomen, veelvuldig aanwezig op de kerkhoven, en aandacht voor de betekenis van het groen op de begraafplaatsen dragen bij aan een zorgvuldiger beheer.

Wij hebben er goede hoop op!

Begraafplaatsen